De realisatie van een buitengewoon zelfbeeld

Een beknopt relaas van een psychotische ervaring. Over openbaring en verwerkelijking; waanzin als toegepaste mystiek.

Voorwoord

In januari 2009 werd ik gedwongen opgenomen op de gesloten afdeling van de GGZ te Alphen aan den Rijn. Mijn vier dagen durende psychose had zich volgens het boekje ontwikkeld. Kenmerken van burn-out en depressie waren eraan voorafgegaan, gevolgd door existentiële vragen.¹ Ik had mij in een breed assortiment diepgaande lectuur gestort. Met het hek van de dam en het vizier op oneindig kwam ik precies daar terecht: in een ervaring van onbegrensde verbondenheid met al dat is.

De vreugdevolle kant was een staat van zijn waarin oorzaak en gevolg samensmolten.² Antwoord en vraag dienden zich gelijktijdig aan en ik ondervond geen enkele beperking. Moeiteloos stroomde ik naar alles wat zich aandiende, en in een maximale euforie stelde ik vast dat ons bestaan gesneden koek voor me was. Ik hoefde de boodschap alleen nog maar even over te brengen.

Met dit relaas wil ik geïnteresseerden deelgenoot maken van mijn bevindingen over deze gebeurtenis.

De realisatie van een buitengewoon zelfbeeld

Buitenstebinnen

Mijn psychose zou ik samen willen vatten als een ‘verschuiving van de primaire aandacht naar de innerlijke belevingswereld’. Net als tijdens dromen kunnen hierdoor obscure aspecten van het bewustzijn geopenbaard worden. De verschuiving creëerde een gevoel van oneindige verbinding,³ aangezien de ervaring van afgescheidenheid alleen in onze voorstelling van de buitenwereld verankerd ligt.⁴ Dit proces ging hand in hand met het vervagen van hardnekkige kaders: de afbakening tussen classificaties loste op, symbolen kregen een ruimere betekenis, en een groeiende verscheidenheid aan ervaringen ging als kleuren in een regenboog naadloos in elkaar over.

De interpretatie van deze ontwikkeling wordt bemoeilijkt omdat een mens alleen dat kan vertalen wat hij kent. Zoals bij iedere andere belevenis zetten persoonlijke overtuigingen als filters de toon van deze innerlijke ontdekkingsreis. Zo was mijn paranoia niets meer of minder dan de herkenning van algehele verbondenheid, negatief ingevuld — en in essentie niet anders dan verschijnselen zoals ‘stemmen’.⁵ In dat licht kregen veel van mijn psychotische symptomen, van verward spreken tot megalomanie, onderlinge samenhang en betekenis.

De wereld rond

Onze eigen ervaring is het enige waarvan we rechtstreeks zeker kunnen zijn. Deze positie komt terug in zowel klassieke filosofische tradities, zoals het Kasjmiers shaivisme, als hedendaagse interpretaties van de natuurkunde. Een ‘realiteit’ los van de persoonlijke beleving in het moment is niet te bewijzen.⁶ Ook een gedeelde wereld doet daar niets aan af: individuele ervaringen blijken bij interactie vaak onderling consistent, en die consistentie bewijst samenhang, maar niet het bestaan van een derde, absolute werkelijkheid die de juiste is.⁷ Een dergelijke ‘echte werkelijkheid’ is zonder tegenbericht geen waargenomen feit, maar een metafysische aanname.

Iedere beleving is dan ook even werkelijk als iedere andere en verdient erkenning. De waardering van manifestaties wordt echter in hoge mate cultureel bepaald. Normaal is wat we gewend zijn, en gek een afwijking daarvan. In het geval van een psychose kan deze dan ook afhankelijk van de omgeving bestempeld worden als negatief of positief. Zo kan de lokale zienswijze bijvoorbeeld neigen naar het gebrekkig functioneren van de hersenen of juist de mogelijkheid tot het overstijgen daarvan.⁸

Beter?

Daarmee komen we bij het centrale punt van mijn verhaal: de invloed die wij op elkaar uitoefenen. Het kost ons weinig moeite onszelf af te waarderen, en de keerzijde is dat we zelfs met de beste bedoelingen ook anderen afwaarderen.⁹ Afwaardering is namelijk als expressie verstrengeld met onze waardeoordelen goed en fout, en beoordelen is doorgaans een automatische routine. Als we een bijdrage willen leveren aan het welzijn in de breedste zin, is de meest effectieve houding het bevestigen van persoonlijke soevereiniteit.¹⁰ Ik zie dit als een universeel basisprincipe met een directe constructieve werking. In de praktijk komt het neer op omarming van de eigen verantwoordelijkheid van ieder mens, in welk scenario dan ook.¹¹ Die bevestiging uit zich in authentieke communicatie, in respect voor een hulpvraag, en in onbevooroordeeld faciliteren.¹²

Als we het hebben over het vergroten van het psychisch welbevinden, is er voor medicijnen in mijn ogen een bijrol weggelegd. Bij acute ontregeling kunnen ze tijdelijk rust en stabiliteit bieden. Daarmee vormden ze voor mij echter nog geen structureel antwoord. Een terughoudende aanpak is hier dan ook gewenst; de vanzelfsprekendheid waarmee mij twee jaar Zyprexa werd voorgeschreven, alleen omdat de richtlijnen dat aangeven, zou ik te makkelijk willen noemen.¹³

Afstemming

Gelukkig ben ik vrij eigenwijs al snel begonnen met het geleidelijk vervangen van medicatie door meditatie.¹⁴ Achteraf beschouwd was dit ook een vruchtbare keuze, aangezien er ruimte ontstond voor mijn analytische verwerkingsproces. Als het om herstel gaat, zie ik maar één uitgangspunt: maatwerk. Iedere aanleiding en oplossing is mijns inziens net zo uniek als de vingerafdruk van degene om wie het gaat.

Voor begeleiders zou mijn advies dan ook zijn: experimenteer zorgvuldig. Sta in samenwerking met de cliënt¹⁵ open voor uiteenlopende therapieën¹⁶ en onderzoek samen wat goed aanvoelt en steun biedt. Zelfstandige groei en het wederzijds delen en integreren van ervaringen gaan daarbij gelijk op. Op deze wijze kan een psychose voor alle partijen getransformeerd worden tot een waardevolle gebeurtenis.

Binnenstebuiten

Door acceptatie kunnen we een manifestatie hertekenen en een nieuwe balans vinden.¹⁷ Dit evenwicht tussen de innerlijke belevingswereld en de buitenwereld resulteert in het natuurlijk doorstromen van de een in de ander.¹⁸ Dat dit een uitdaging kan zijn, weet ik maar al te goed, en ik ben ervan overtuigd dat het door iedereen te realiseren is.

Wanneer onbevangen ontvangen en delen samenkomen in een spontane expressie, ontstaan grenzeloze vrijheid en creativiteit¹⁹ die niet voorbehouden zijn aan (ex-)psychotici.²⁰ Want uiteindelijk zijn we net als iedereen; gewoon anders.

1. Samen te vatten als: wie of wat ben ik eigenlijk?↩︎
2. Naast volmaakte gelukzaligheid heb ik ook meerdere angstaanjagende episodes meegemaakt.↩︎
3. In deze context heb ik het over weten als gevoel: een directe herkenning die aan redenering voorafgaat. De resonantie met deze bredere waarheid was zo intens dat de ervaring zich als onmiddellijke zekerheid aandiende. Voor meer informatie zie bijvoorbeeld ‘My stroke of insight’. Uitgewerkt in De verdieping: De droom.↩︎
4. Zie De filosofie van oneindigheid. Over de grens zelf: De donkere kamer.↩︎
5. Omdat de grens tussen jezelf en de stem wegvalt, gaat dit verschijnsel veel dieper dan de benaming in eerste instantie doet vermoeden. In mijn eigen ervaring betreft het intieme communicatie met een aanwezigheid die directer en vele malen doordringender is dan we gewend zijn. Dit verklaart ook de waarde die aan de ‘stem’ wordt gehecht. Het voelt wezenlijk substantiëler dan de zaken die zich aan de oppervlakte van de buitenwereld afspelen.↩︎
6. Een lucide droom voelt van binnenuit even werkelijk als de waakwerkelijkheid; het gevoel van fysieke werkelijkheid bewijst dus geen onafhankelijke buitenwereld. De waakwerkelijkheid hoeft niet van een andere aard te zijn; ze onderscheidt zich vooral door haar continuïteit. Uitgewerkt in De verdieping: De droom.↩︎
7. Ook op fysiek niveau bestaat geen bevoorrecht perspectief: iedere waarnemer doorloopt een eigen tijd en beschrijft de wereld vanuit het eigen referentiekader. De samenhang ligt in de relaties tussen perspectieven, niet in een blik van buitenaf. Uitgewerkt in De verdieping: De tijd.↩︎
8. Zie bijvoorbeeld ‘Crazywise’.↩︎
9. Zie bijvoorbeeld ‘The power of vulnerability’.↩︎
10. De perceptie van (patiënt als) slachtoffer is een afwaardering en versterkt onvermogen in de basis. Hieronder valt ook hulp zoals medicatie en therapie, indien de intentie ‘reparatie’ is: het oplappen van iets dat kapot is. Iedere manifestatie is natuurlijk en betekenisvol als expressie van wat het individu in het moment kiest en in zich draagt; gekozen is geen verwijt. Dat maakt haar niet onschadelijk of wenselijk; ook wat betekenis draagt, kan om ondersteuning vragen.↩︎
11. Verantwoordelijkheid betekent hier geen verwijtbaarheid; tijdens een crisis kan ondersteuning noodzakelijk zijn en het vermogen om bewust te kiezen tijdelijk verminderd. Zie verder Het bevrijden van de wil.↩︎
12. Onbevooroordeeld faciliteren begint bij acceptatie: die is primair. Ze vereist geen voorkennis en opent de deur naar begrip.↩︎
13. Het is niet mijn bedoeling om de hulpverlening hier de schuld te geven; een flexibelere toepassing verdient de voorkeur.↩︎
14. Dit beschrijft mijn persoonlijke verloop en is geen algemeen advies. Wijzigen of afbouwen van medicatie hoort in samenspraak met een behandelaar.↩︎
15. Bevestiging door luisteren; Focusing sluit hier rechtstreeks op aan (zie Het bevrijden van de wil). Zie ‘Presence’: Akira Ikemi over de kenmerken van Focusing (12e Internationale Focusing-conferentie, Pforzheim, 2000).↩︎
16. Zie bijvoorbeeld ademhalingstechnieken, schrijftherapie, transactionele analyse en EMDR, en verder ‘Mapping the Field of Subtle Energy Healing’.↩︎
17. Het zelfbeeld is bij dat hertekenen geen toeschouwer maar een van de schrijvende handen: het beeld dat je van jezelf hebt, kleurt wat je ervaart, en wat je ervaart, hertekent dat beeld — een lus zonder eerste hand. M.C. Escher tekende haar (Tekenende handen, 1948); Douglas Hofstadter las in diezelfde lus het ik zelf. Van de kant van de woorden: De vertaler.↩︎
18. In mijn eigen ervaring speelde een langdurige opeenstapeling van weerstand uit alledaagse patronen een belangrijke rol: disharmonie in het voelen, denken en doen, door de psychose uitvergroot. In mijn optiek geldt dat voor ‘psychiatrische aandoeningen’ in de regel. Wat onderdrukt wordt, vindt uiteindelijk een uitweg; de vorm van die expressie is natuurlijk en individueel. Zie ook De theorie van bewust kiezen.↩︎
19. In dit wereldbeeld kunnen we de mensheid zien als een continu veranderend collectief dat onbaatzuchtig de vruchten plukt van zijn unieke verschillen, met het contrast als voedingsbodem voor een onbegrensde diversiteit aan ideeën. Zie De filosofie van oneindigheid.↩︎
20. Zie Het bevrijden van de wil, en bijvoorbeeld ‘Flow, the secret to happiness’.↩︎